DUS Karıştırılan Kavramlar ve Ayırıcı Farklar

Ayırıcı soru: Genç daimi dişte pulpa canlı mı?

• Apeksogenez: Pulpa canlıdır (vital); kök pulpasının korunmasıyla fizyolojik kök ucu kapanması ve dentin duvarı kalınlaşması sürdürülür.
• Apeksifikasyon: Pulpa nekrozdur (devital); açık apekste Ca(OH)₂ veya biyoaktif materyallerle (MTA, biyoseramik) apikal sert doku bariyeri oluşturulur.

Ayırıcı soru: Tel burularak mı yoksa kazınarak mı üretildi?

• K-tipi eğe: Kare/üçgen kesitli telin kendi ekseninde burulmasıyla (twisting) üretilir; kırılma direnci yüksektir, saat yönü hareket ve çevreleme eğelemesinde kullanılır.
• H-tipi eğe: Yuvarlak telin makinede konik olarak kazınmasıyla (milling) üretilir; yalnızca çekme (pulling) hareketiyle güçlü keser, kanal içinde döndürülürse kırılma riski yüksektir.

Ayırıcı soru: Organik doku mu çözülüyor, inorganik smear tabakası mı?

• Sodyum Hipoklorit (NaOCl): Nekrotik ve organik pulpa dokusunu çözer, güçlü antimikrobiyal etki gösterir; inorganik tabakayı çözmez.
• EDTA (%17): Kalsiyum iyonlarını şelatlayarak smear tabakasının inorganik bileşenini kaldırır ve dentin tübüllerini açar; organik doku çözme kapasitesi yoktur.

Ayırıcı soru: Klinik ataşman ve alveoler kemik kaybı var mı?

• Gingivitis: İnflamasyon dişeti dokusuyla sınırlıdır; birleşim epiteli mine-sement sınırındadır, ataşman ve kemik kaybı yoktur (geri dönüşümlüdür).
• Periodontitis: Birleşim epiteli apikale göç etmiştir; gerçek periodontal cep, klinik ataşman kaybı ve radyografik alveoler kemik yıkımı vardır.

Ayırıcı soru: Smear tabakası tamamen uzaklaştırılıyor mu, modifiye mi ediliyor?

• Total Etch (Etch & Rinse): Fosforik asit (%30-40) uygulanıp yıkanır; smear tabakası tamamen kaldırılır, minede en yüksek bağlanma dayanımı sağlanır.
• Self Etch: Asidik monomerler içerir, yıkama adımı yoktur; smear tabakasını çözerek hibrit tabakaya dahil eder, postoperatif hassasiyet riski daha düşüktür.

Ayırıcı soru: Dişsiz sonlanan serbest sonlu (distal uzantılı) boşluk iki taraflı mı, tek taraflı mı?

• Kennedy Sınıf I: Mevcut doğal dişlerin posteriorunda yer alan çift taraflı (bilateral) dişsiz sonlanan boşluktur.
• Kennedy Sınıf II: Mevcut doğal dişlerin posteriorunda yer alan tek taraflı (unilateral) dişsiz sonlanan boşluktur.

Ayırıcı soru: Alt birinci molar, üst birinci molara göre hangi yönde konumlanmış?

• Angle Sınıf II (Distoklüzyon): Alt birinci molar, üst birinci molara göre daha distalde konumlanmıştır; üst birinci moların mezyobukkal tüberkülü alt birinci moların bukkal oluğunun mezyaline düşer.
• Angle Sınıf III (Mezioklüzyon): Alt birinci molar, üst birinci molara göre daha mezyalde konumlanmıştır; üst birinci moların mezyobukkal tüberkülü alt birinci moların bukkal oluğunun distaline düşer.

Ayırıcı soru: Tablo çekim soketindeki pıhtı kaybıyla sınırlı mı, kemik iliğine yayılan sistemik enfeksiyon mu?

• Alveolit: Çekimden 2-4 gün sonra kan pıhtısının fibrinolizle yıkılması sonucu gelişen fokal osteitistir; ateş ve pürülan akıntı genellikle yoktur, şiddetli ağrı ve kötü koku ön plandadır.
• Akut Osteomiyelit: Enfeksiyonun medüller kemik boşluklarına yayılmasıdır; yüksek ateş, lenfadenopati, parestezi (Vincent belirtisi) ve pürülan drenaj eşlik eder.

Ayırıcı soru: Radyolüsent lezyon nekrotik dişin kök ucunda mı, gömülü dişin kronu çevresinde mi?

• Radiküler Kist: En sık görülen inflamatuar odontojenik kisttir; devital (nekrotik) bir dişin apeksinde (kök ucunda) iyi sınırlı radyolüsensi olarak izlenir.
• Dentigeröz (Foliküler) Kist: Gelişimsel odontojenik kisttir; sürmemiş/gömülü bir dişin kronunu kuşatır ve mine-sement sınırına (koleye) tutunur.

Ayırıcı soru: Dilin ön 2/3'ünde genel dokunma/ağrı duyusu mu soruluyor, tat duyusu mu?

• Nervus lingualis (CN V3 dalı): Dilin ön 2/3'ünün genel somatik duyusunu (ağrı, ısı, dokunma) taşır.
• Chorda tympani (CN VII dalı): N. lingualis'e katılarak seyreder ve dilin ön 2/3'ünün özel tat duyusunu (ve submandibular/sublingual bezlerin parasempatik uyarısını) taşır.

Ayırıcı soru: Embriyolojik köken ektoderm mi, ektomezenşim mi; diş sürdükten sonra hücre yaşıyor mu?

• Ameloblastlar: Oral ektoderm kökenlidir, mineyi üretir; diş sürerken indirgenmiş mine epiteliyle birleşip yok olur (mine yaşam boyu yenilenemez).
• Odontoblastlar: Nöral krest kaynaklı ektomezenşim kökenlidir, dentini üretir; pulpa çevresinde yaşam boyu varlığını sürdürür ve sekonder/tersiyer dentin yapabilir.

Ayırıcı soru: Ağrı keskin ve kısa süreli mi, künt ve zonklayıcı mı?

• A-delta lifleri: Miyelinlidir, ileti hızı yüksektir; pulpa-dentin sınırında yer alır, soğuk uyaranla tetiklenen keskin, batıcı ve uyaran kalkınca geçen ağrıdan sorumludur.
• C lifleri: Miyelinsizdir, ileti hızı yavaştır; pulpa merkezinde yer alır, sıcakla artan künt, yayılan, uzun süreli (irreversibl pulpitis) ağrıdan sorumludur.

Ayırıcı soru: Kan kalsiyum düzeyi düşürülüyor mu, yükseltiliyor mu?

• Parathormon (PTH): Paratiroid bezinden salgılanır; osteoklastları dolaylı uyararak kemikten kana geçişi artırır ve kan Ca²⁺ düzeyini yükseltir.
• Kalsitonin: Tiroid bezinin parafoliküler C hücrelerinden salgılanır; osteoklast aktivitesini doğrudan baskılayarak kan Ca²⁺ düzeyini düşürür.

Ayırıcı soru: Mine çürüğünün başlatıcısı mı soruluyor, biyofilmde ko-agregasyon köprüsü mü?

• Streptococcus mutans: Glukoziltransferaz enzimiyle suda çözünmeyen glukanlar sentezler ve asidojenik/asidürik yapısıyla koronal mine çürüğünün ana etkenidir.
• Fusobacterium nucleatum: Gram-negatif anaerob çomaktır; dental plakta erken kolonize olan bakteriler ile geç periodontal patojenler (kırmızı kompleks) arasında köprü (ko-agregasyon) görevi görür.

Ayırıcı soru: Lokal agresif gerçek neoplazm mı, en sık görülen hamartomatöz malformasyon mu?

• Ameloblastom: Mine organı epitelinden köken alan, sert doku oluşturmayan, lokal agresif ve nüks eğilimi yüksek gerçek epitelyal odontojenik tümördür.
• Odontoma: Hem epitelyal hem mezenşimal bileşen içeren (mikst), mine ve dentin gibi sert dokular üreten, en sık görülen odontojenik tümördür (gerçek neoplazmdan çok hamartom kabul edilir).

Ayırıcı soru: İlaç karaciğerde mi metabolize oluyor, plazma psödokolinesterazıyla mı?

• Amid tipi (Lidokain, Artikain, Mepivakain, Bupivakain): Esas olarak karaciğerde mikrozomal enzimlerle metabolize edilir (Artikain ek olarak plazmada da yıkılır); alerjik reaksiyon riski düşüktür.
• Ester tipi (Prokain, Benzokain, Tetrakain): Plazma psödokolinesteraz enzimiyle hidrolize olur; metaboliti olan PABA nedeniyle alerjik reaksiyon riski daha yüksektir.

Ayırıcı soru: Hastalık yalnızca anneden mi tüm çocuklara geçiyor, her iki ebeveynden de geçebiliyor mu?

• Otozomal Dominant: Hem anne hem babadan çocuklara %50 olasılıkla geçebilir; kuşak atlamaz, erkek ve kadınlar eşit oranda etkilenir.
• Mitokondriyal (Maternal) Kalıtım: Zigot sitoplazması ovumdan geldiği için mutasyon yalnızca hasta anneden bütün çocuklarına (kız ve erkek) geçer; hasta baba hastalığı çocuklarına hiç aktarmaz.